“Vrijmaking van de tarieven maakt notariaat niet toegankelijker”

In Nederland heeft de vrijmaking van de tarieven niet geleid tot een meer toegankelijk notariaat. Wel integendeel. “Vooral de zwakkere mensen zijn de dupe”, zegt onderzoekster Marijke ter Voert, hoogleraar rechtssociologie aan de Radboud Universiteit van Nijmegen.

In november 2024 leverden onderzoekers onder leiding van professor ter Voert een interessante studie op. Zij onderzochten de toegankelijkheid van de notariële dienstverlening in Nederland. Daarbij onderzochten ze aspecten die te maken hebben met het aanbod zoals de betaalbaarheid, de begrijpelijkheid en de bereikbaarheid van de notariële diensten, maar ook aspecten die te maken hebben met de vraag naar de tussenkomst van een notaris vanuit de consument.

Het onderzoek kwam er nadat een Nederlands politicus, Michiel Van Nispen van de Socialistische Partij (SP), een initiatiefnota had ingediend in de Nederlandse Tweede Kamer voor ‘een sociaal notariaat’.

Van Nispen wil daarmee vermijden dat minder bemiddelde mensen in Nederland niet naar de notaris gaan om financiële redenen terwijl het ook voor hen erg zinvol kan zijn om bepaalde wensen of afspraken notarieel te laten vastleggen. Terwijl het voorstel van Van Nispen nog hangende is in de Nederlandse Tweede Kamer, was professor Ter Voert bereid om Notarius wat toelichting te geven bij de resultaten van het onderzoek.

In Nederland zijn de notaristarieven in 1999 vrijgemaakt. Hoe zijn de tarieven daar sindsdien geëvolueerd?

Marijke ter Voert : “Voor de evolutie van de tarieven waren we aangewezen op cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Voor de liberalisering was het zo dat de Nederlandse notarissen met het verlijden van koopakten voor een deel hun dienstverlening in familiale dossiers compenseerden, want daarvoor verdienden de Nederlandse notarissen relatief weinig. Er was dus sprake van een kruissubsidiëring.

Tussen 1999 en 2015 daalden de tarieven voor vastgoedtransacties met zo’n 30%, terwijl ze de hoogte ingingen in de familiepraktijk en de ondernemingspraktijk. Voor mensen en ondernemers met een kleine beurs werd de familiepraktijk dus minder toegankelijk.

“In de familiepraktijk zijn de tarieven voor de notarisdiensten door de vrijmaking minder betaalbaar geworden.”

Daarbij dient opgemerkt dat de tarieven voor vastgoedtransacties, volgens onderzoek in de periode 2003-2006, vooral daalden in het duurdere segment. Vooral burgers die duurdere woningen aankochten profiteerden dus van de invoering van vrije tarieven.

Wat opvalt is dat in de periode tussen 2015 en 2023 de tarieven in àlle rechtstakken met 32% stegen. Dit is meer dan de prijsstijging die in dezelfde periode bij andere dienstverleners werd opgetekend en ook meer dan de stijging van de consumentenprijsindex over diezelfde periode. Die steeg tussen 2015 en 2023 met ‘maar’ 26%. De stijging van de tarieven in de vastgoedpraktijk hangt samen met de sterk gestegen huizenprijzen in die periode. Maar in de familiepraktijk zijn de tarieven voor de notarisdiensten door de vrijmaking minder betaalbaar geworden. Op dat vlak is de notariële dienstverlening dus minder toegankelijk geworden, al is de variatie aan tarieven soms groot. Voor standaardakten bestaan er bijvoorbeeld goedkopere mogelijkheden via online platforms.”

Samen met de vrijmaking werd er voor de cliënt met minder financiële middelen toch een sociale maatregel opgenomen in de Nederlandse notariswet?

Marijke ter Voert : “Er bestaat inderdaad een wetsbepaling, artikel 56 van de Wet op het Notarisambt (Wna), die de voorzitter van een notariskamer toelaat om een notaris aan te wijzen voor burgers die onder een bepaalde inkomens- en vermogensgrens vallen. De aangeduide notaris moet dan bepaalde familiale akten verlijden tegen een tarief van maximaal 952 euro per akte. Maar die maatregel werkt niet, omdat veel familiale akten sowieso nog steeds goedkoper zijn. Verder is het ook zo dat veel notarissen en eerstelijns-hulpverleners de regeling niet kennen. Gemiddeld zijn er op basis van artikel 56 Wna maar 15 aanvragen per jaar. Bovendien blijft 952 euro toch wel een hoog bedrag, niet iedereen kan dit bedrag zomaar neertellen.”

“Wat het familiaal vermogensrecht betreft, is het Nederlandse notariaat weinig toegankelijk voor mensen met weinig financiële middelen.”

Nederlanders met een laag inkomen dreigen dus toch uit de boot te vallen voor allerhande familiale akten?

Marijke ter Voert : ““Absoluut. Kijk, voor lagere inkomens is het vaak financieel niet haalbaar om een huis te kopen. Dus ze komen niet vanzelf in aanraking met een notaris. Maar het kan voor die mensen wel van groot belang zijn om een degelijk testament op te laten maken, om een levenstestament (vergelijkbaar met de Belgische zorgvolmacht) te hebben of om een huwelijkscontract te sluiten. Denk bijvoorbeeld aan een alleenstaande zonder familie of een persoon met schulden die in het huwelijksbootje stapt. Wat het familiaal vermogensrecht betreft, is het Nederlandse notariaat weinig toegankelijk voor mensen met weinig financiële middelen. Een deel van de notarissen is wel bereid om een gereduceerd tarief te rekenen of een betalingsregeling te treffen. Dit gebeurt echter alleen op verzoek van een client en het is geen structurele voorziening. Als het notarissen economisch minder voor de wind gaat, zullen en kunnen ze dit waarschijnlijk niet meer doen. Een aanpassing van artikel 56 Wna of andere vorm van financiering voor lage inkomens zou dus wenselijk zijn.”

Heeft de vrijmaking van de tarieven ertoe geleid dat Nederlanders meer zijn gaan shoppen?

Marijke ter Voert : “Nederlandse consumenten zijn de tarieven van notarissen zeker wel gaan vergelijken. Er zijn diverse sites voor het opvragen van offertes of waar tarieven kunnen worden vergeleken.

Vraag is of de geafficheerde notaristarieven transparant genoeg zijn. Want de ene notaris werkt op basis van een uurloon, een andere hanteert een marge waarbinnen de prijs zal liggen, nog een andere notaris werkt tegen een ‘fixed price’. Maar ook die vaste bedragen zijn niet zaligmakend. Die kunnen werken voor eenvoudige dossiers, maar als het dossier toch een tikkeltje ingewikkelder wordt, zal de notaris toch bijkomende kosten aanrekenen. Trouwens, lang niet alle notarissen zijn zonder voorafgaand gesprek bereid hun tarieven te afficheren. Een onderzoek in 2019 wees uit dat amper 7% van de notarissen toen bereid was inzage te geven in hun tarief voor een testament.”

Wat was het effect van de vrijmaking van de tarieven op het aantal notarissen en het aantal notariskantoren?

Marijke ter Voert : “Het aantal notarissen draaide in 2024 zoals in het jaar 2000 rond 1.400. Het aantal kandidaat-notarissen is in die periode licht gedaald. Wat het meeste opvalt, is de daling van het aantal kantoorvestigingen sinds 2009. Er is echt wel sprake van een concentratie van notariskantoren. Vorig jaar waren bij de 30 grootste notariskantoren maar liefst 23% van alle notarissen, kandidaat-notarissen en toegevoegde notarissen werkzaam.

Het aantal en het percentage van solopraktijken is de afgelopen 5 jaar ook gedaald. Of de notaris in landelijke gebieden uit het straatbeeld dreigt te verdwijnen, wordt in een vervolgstudie onderzocht.”

Had de vrijmaking van de tarieven een effect op de kwaliteit van de dienstverlening?

Marijke ter Voert : “Dit hebben we niet onderzocht en in eerder onderzoek zijn daar geen aanwijzingen voor gevonden. Het is in wetenschappelijk onderzoek moeilijk te achterhalen of de juridische, inhoudelijke kwaliteit door de vrijmaking van de tarieven achteruit is gehold. Maar het is niet waar dat ‘goedkoop’ ook altijd ‘slecht’ is.”

Jullie onderzochten ook in welke mate de Nederlandse notaris voor een doorsnee-burger begrijpelijk is.

Marijke ter Voert : “Veel notarissen menen dat ze het best goed uitleggen. En ik twijfel niet aan hun goede bedoelingen. Maar zelfs als ik de deur van een notariskantoor buitenkom, kan ik iets hebben van “Hoe zat het nou alweer?”. Wellicht dat mensen tijdens het opmaken van de akte de toelichting van de notaris begrijpen, maar tegen de tijd – soms jaren later – dat ze het testament of de huwelijkse voorwaarden nodig hebben, niet meer begrijpen wat er in staat.

De Koninklijke Notariële Beroepsorganisatie (KNB) doet mooie inspanningen om met video’s en eenvoudige teksten op de website en in informatiefolders alles begrijpelijker uit te leggen. Ze geven ook communicatiecursussen aan notarissen, speciaal voor mensen die laaggeletterd zijn of die kampen met een verstandelijke beperking.”

Wat betreft de inhoud van akten heb je 2 stromingen: een stroming die de tekst van akten bij het oude wil laten en die een bijkomend document met uitleg meegeeft, en een stroming die meent dat de tekst in akten best wel wat simpeler kan. De eerste groep is vooral van mening dat de traditionele teksten nodig zijn om een akte ‘juridisch waterdicht’ te maken. De tweede groep meent dat dit ook kan met begrijpelijker taalgebruik.”

“Omdat men de urgentie van een notariële tussenkomst niet altijd ziet, wordt het op de lange baan geschoven of niet overwogen.”

Uw team onderzocht ook de vraagzijde. Wat viel daar het meeste op?

Marijke ter Voert : “Aan de vraagzijde hebben we gekeken naar de kenmerken van burgers die hun toegang tot de notaris kunnen beperken: naast hun financiele vermogen, gaat het onder andere over hun kennis over het nut van een notaris, hun vaardigheden of attitudes. Daar zagen we vooral 2 problemen. Het eerste is het chique imago van de notaris en het idee dat de notaris niet bedoeld zou zijn voor mensen met een laag inkomen. Het tweede is dat lang niet iedereen weet waarvoor een notaris nuttig kan zijn of de urgentie niet ziet om naar een notaris te stappen. Dit geldt ook voor mensen die er wel warmpjes inzitten. Een notaris werkt immers vaak preventief, om problemen in de toekomst te vermijden en is meestal niet nodig voor acute kwesties. En omdat men de urgentie van een notariële tussenkomst niet altijd ziet, wordt het op de lange baan geschoven of niet overwogen. Vaak zijn er andere prioriteiten. Het niet opmerken van de urgentie geldt voor alle bevolkingscategorieën.”